Historia Gdańska

Skrót chronologiczny

ok. 2000 lat p.n.e.

Pierwsze ślady osadnictwa z okresu młodszej epoki kamiennej.

IX w.

Pierwsze wzmianki źródłowe o osadnictwie na terenach Gdańska.

X w.

Istnienie silnego grodu i portu u ujścia Wisły.

997

Wizyta Św. Wojciecha - biskupa Pragi.

1186

Sprowadzenie Cystersów do Oliwy.

1308

Gdańsk przechodzi w ręce Zakonu Krzyżackiego.

1343

Główne miasto otrzymuje prawa miejskie. Początek budowy Bazyliki NMP - największego kościoła w Polsce i największego, zbudowanego z cegły na świecie.

1361

Gdańsk zostaje członkiem Unii Hanzeatyckiej.

1440

Gdańsk wstępuje do Ligi Pruskiej.

1457

Król Kazimierz nadaje miastu tzw. Wielkie Przywileje.

XVI - XVII w.

Złoty Wiek w historii Gdańska.

1626 - 1629

Wojna ze Szwecją. Bitwa morska pod Oliwą.

1793

Drugi rozbiór Polski - przyłączenie Gdańska do Prus.

1807

Napoleon ustanawia Gdańsk Wolnym Miastem.

1852

Pierwsze połączenie kolejowe z Tczewem i Szczecinem.

1853

Uruchomienie pierwszej gazowni w Gdańsku.

1870

Uruchomienie pierwszej linii tramwaju konnego.

1896

Uruchomienie pierwszej linii tramwaju elektrycznego.

1920

Decyzją Traktatu Wersalskiego Gdańsk zostaje proklamowany Wolnym Miastem.

1939

1 IX rozpoczyna się w Gdańsku II Wojna Światowa. Wolne Miasto Gdańsk zostaje nielegalnie przyłączone do Rzeszy i przestaje istnieć.

1945

Gdańsk zniszczony przez Armię Sowiecką.



Gdańsk w 1711 r.

Gdańsk w 1822 r.

Gdańsk w 1901 r.

Gdańsk w 1941 r.


Historia Gdańska


1. Początki miasta

Pierwsze ślady osadnictwa u ujścia Wisły datowane są na około 2000 lat p. n. e. Dogodne położenie sprawiło, że osada dynamicznie rozrastała się.

Po raz pierwszy na kartach historii Gdańsk pojawił się jako urbs Gyddanyzc ponad 1000 lat temu w związku z przybyciem tu w 997 r. zdążającej do Prus misji chrystianizacyjnej św. Wojciecha. Już wtedy, jako gród pomorski przy granicy z pogańskimi Prusami, był miastem, w którym spotykali się ludzie różnych narodowości i religii.

Gdańsk ówczesny był znaczną osadą portową, otoczoną potężnymi umocnieniami drewniano-ziemnymi. Doskonałe położenie grodu przy ujściu Motławy do zachodniego ramienia ujściowego Wisły oraz fakt, że był on stolicą dzielnicowego księstwa pomorskiego, umożliwiały szybki rozwój miasta i portu. Powstało rzemieślniczo-handlowe podgrodzie, któremu książę pomorski Świętopełk nadał, przypuszczalnie około połowy XIII w., prawa miejskie (lubeckie). W tym czasie istniały już prawdopodobnie dwie przygrodowe osady miejskie jedna skupiona wokół kościoła św. Katarzyny z portem przy dzisiejszym targu Rybnym oraz druga obejmująca południową część późniejszego Głównego Miasta z portem wzdłuż Motławy między Zieloną Bramą a Żurawiem.

Gdańsk wszedł w skład jednoczącego się Królestwa Polskiego w 1294 r., w wyniku zapisu księstwa wschodnio-pomorskiego przez ostatniego gdańskiego księcia Mściwoja II na rzecz przyszłego króla Przemysława II.

2. Okres krzyżacki (1308 - 1454)

Po kilkunastu latach, w 1308 r., miasto wraz z większością Pomorza Gdańskiego zostało przejęte przez Krzyżaków. Zniszczone przez Zakon, zostało ponownie lokowane, tym razem na prawie chełmińskim w latach 1342 - 1346.

Gdański zespół urbanistyczny nie ograniczał się do lokowanego w l. 1342 - 1346 Głównego Miasta składał się także ze Starego Miasta (lokacja w 1377 r.), Młodego Miasta (od 1380 r.) oraz położonego w bezpośrednim sąsiedztwie zamku krzyżackiego Osieku. Na południu i wschodzie od Głównego Miasta rozbudowywały się przedmieścia Stare Przedmieście, oraz Wyspa Spichrzów. Gdańsk szybko bogacił się na handlu, głównie zbożem i drewnem.

W pocz. XIV wieku Gdańsk nie należał jeszcze do czołowych miast hanzeatyckich. W roku 1300 Gdańsk liczył kilka tysięcy mieszkańców, Lubeka 15000, Hamburg 5000, a Brema 12000 (przed r. 1350). Jednakże już w II połowie XIV wieku porównanie ruchu w portach hanzeatyckich wypada na korzyść Gdańska, któremu dorównuje wtedy już tylko Lubeka, a np. Ryga ma 5-krotnie mniejsze obroty.

W połowie XV w. Gdańsk był już miastem znaczącym w skali europejskiej, największym miastem hanzeatyckim miał 26000 mieszkańców, Lubeka: 25000, Hamburg: 16000, Stralsund: 15000, Rostock: 14000, Elbląg: 10000. Wykorzystując swój wzrastający potencjał demograficzny i gospodarczy zaczyna wywierać duży wpływ na politykę regionu. Miasto odgrywa też poważną rolę w Hanzie.

Sławny znawca dziejów Hanzy profesor Philippe Dollinger (La Hanse, 1970) tak pisze o odmienności miast pruskich: "Sześć pruskich miast hanzeatyckich Gdańsk, Elbląg, Braniewo i Królewiec na wybrzeżu oraz Chełmno i Toruń nad Wisłą miało tę szczególną cechę, że podlegały władcy, który sam był członkiem Hanzy, a mianowicie wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu. W XIV wieku ich zależność od zwierzchnika feudalnego była większa niż zależność jakiegokolwiek innego miasta hanzeatyckiego... W 1466 roku miasta nadwiślańskie przeszły pod łagodniejsze panowanie króla polskiego."

Już od początków XV wieku interesy Gdańska i Hanzy często były rozbieżne, a po 1457 roku Gdańsk (dzięki przywilejom królewskim) stał się de facto, mimo zwierzchności króla polskiego, samodzielnym podmiotem polityki europejskiej. Towarzyszyła temu niezwykła ekspansja gospodarcza Gdańska, który zwielokrotnił eksport zboża i utrzymał pozycję praktycznego monopolisty eksportu drewna i produktów pochodnych. W II połowie XV wieku Gdańsk wszedł do I ligi miast europejskich a Hanza zaczęła się chylić ku upadkowi.

Wojna 13-letnia, która doprowadziła do odzyskania przez Polskę Pomorza Gdańskiego, Warmii, Żuław i Ziemi Chełmińskiej, prowadzona była przez Polskę w dużym stopniu, zwłaszcza po początkowych niepowodzeniach, za gdańskie pieniądze i przy pomocy gdańskich wojsk i floty. Poważny wkład w prowadzenie wojny doprowadził do uzyskania przez Gdańsk równie poważnych korzyści. Nadane wtedy miastu przez króla Polski Kazimierza Jagiellończyka przywileje stanowiły podstawę prawną autonomii Gdańska nieporównywalnej do tej, jaką miały inne polskie miasta.

3. W Królestwie Polskim (1454 - 1793)

Czynnikiem wzmacniającym gospodarczo Gdańsk po wojnie 13-letniej było połączenie miasta z polskim zapleczem gospodarczym dzięki temu Gdańsk wyrastał na największy port na Bałtyku. Wtedy to, od przełomu XV i XVI wieku do wieku XVII miasto stało się jednym z kluczowych elementów kształtującego się w Europie nowego ładu gospodarczego. Przemiany gospodarcze i społeczne w Europie Zachodniej spowodowały zwiększone zapotrzebowanie tamtejszych miast na produkty rolno-spożywcze. Jednocześnie w Polsce pojawiły się znaczne nadwyżki zbóż. Gdańsk pełnił w tym wypadku funkcję pomostu umożliwiającego połączenie polskiej podaży z zachodnioeuropejskim popytem na zboże. Rola jaką odegrał wtedy Gdańsk jest nie do przecenienia. Wielki eksport zboża z Gdańska (do 200.000 łasztów rocznie) umożliwił łatwiejsze przestawianie się Europy Zachodniej na kapitalistyczną drogę rozwoju.

Jak dynamiczny był rozwój miasta najlepiej pokazuje jego wzrost demograficzny w poł. XV w. Gdańsk liczył ok. 20 tys. mieszkańców, w II poł. XVI w. ok. 40 tys., a w poł. XVII w. ok. 70 tys. mieszkańców. W XVI i XVII w. Gdańsk był największym i najbogatszym miastem Polski i jednym z największych w Europie (w roku 1620 liczył 70 tys. mieszkańców, dla porównania Kolonia tylko 40 tys.). Ściągał kupców, marynarzy, ludzi nauki i sztuki z całej Europy. Spośród nadbałtyckich miast jedynie Kopenhaga mogła wówczas równać się z Gdańskiem. Fortyfikacje, którymi otoczyło się miasto należały do najpotężniejszych w Europie (w znacznym stopniu są zachowane do dzisiaj). Królowie Szwecji Gustaw Adolf, Karol X Gustaw i Karol XII, prowadzący z Polską w XVII i XVIII w. wojny, nie zdecydowali się nawet podjąć poważnych prób ich zdobycia. Słynne oblężenie Gdańska w 1734 r. zakończyło się sukcesem oblegających ze względów strategicznych i politycznych a nie militarnych.

Bardzo silna pozycja gospodarcza i polityczna miasta wzmocniła poczucie niezależności Gdańszczan charakterystyczny był już fakt zburzenia zamku krzyżackiego w 1454 r., po wyzwoleniu się spod władzy Zakonu. W XVI w. potęga miasta stanowiła poważny problem dla władz Rzeczypospolitej. Ostry konflikt z Zygmuntem Augustem, próbującym ściślej podporządkować Gdańsk centralnym władzom państwa oraz utworzyć tu bazę floty wojennej przekształcił się w 1577 r., za panowania Stefana Batorego, w otwartą wojnę z królem i Rzeczypospolitą. Z konfliktów tych miasto wyszło, mimo pozornych ustępstw, wzmocnione i jescze bardziej samodzielne.

W XVIII w. nastąpiło jednak załamanie handlu zbożowego Gdańska, gdyż polskie zaplecze Gdańska zostało wyniszczone ciągłymi wojnami oraz zmieniły się kierunki handlu zbożem.

Zaangażowanie Gdańska w obronie praw do tronu polskiego króla Stanisława Leszczyńskiego zakończyło się oblężeniem miasta przez wojska rosyjsko-saskie w 1734 r., zakończonym kapitulacją i ściągnięciem poważnej kontrybucji przez zwycięzców.

Jak wielką rolę odgrywał Gdańsk w świadomości ludzi rządzących ówczesną Europą świadczą kolejne próby zagarnięcia miasta przez Prusy. Nie udało im się to do końca XVIII w. nie tylko ze względu na opór słabnącej w tym czasie Polski, ale także z powodu stałego sprzeciwu państw morskich (Anglia, Holandia) oraz Rosji (mającej również apetyt na miasto), które doceniały w pełni gospodarcze, militarne i polityczne znaczenie Gdańska i obawiały się, aby przyłączenie miasta nie doprowadziło do nadmiernego wzrostu potęgi Prus i utrudnień w handlu bałtyckim.

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. Gdańsk co prawda pozostał w granicach Królestwa Polskiego, lecz został od jego terytorium odcięty przez terytoria pruskie.

W dobie rozbiorów Polski (1772 - 1795) był moment, gdy Polska miała szansę uratowania niepodległości za cenę odstąpienia Gdańska i Torunia Prusom. Niezależnie od tego czy postępowanie władz polskich w tym momencie (1790 - 1792) określimy jako błąd, pozostaje faktem, że Gdańsk uważany był za jeden z najważniejszych klejnotów Korony Polskiej, ocalenie którego uważane było za priorytet polityczny najwyższej rangi.

Znaczenie strategiczne Gdańska docenił także Napoleon tworząc z niego wolne miasto. Po przyłączeniu do Prus (1793, ponownie 1814) nastąpił wprawdzie pewien upadek gospodarczy miasta, jednak pozostał Gdańsk jedną z najważniejszych twierdz w Europie.

4. W granicach Prus (1793 - 1919)

W wyniku II rozbioru Polski w 1793 r. Gdańsk trafił pod panowanie pruskie. Jako ważna twierdza bałtycka był w czasie wojen napoleońskich dwukrotnie oblegany (w 1807 i 1813 r.), a przebieg obu oblężeń wszedł do podręczników wojskowych.

W XIX wieku możliwości Gdańska ograniczone zostały przez peryferyjne w ramach Prus położenie miasta i odcięcie przez system celny i bariery transportowe od naturalnego zaplecza gospodarczego. Rozwój portu gdańskiego i stoczni były dodatkowo silnie hamowane przez rejony ograniczeń budowlanych związanych z twierdzą, a rozciągających się wzdłuż obu brzegów Wisły aż po jej ujście.

W 1852 r. do Gdańska została doprowadzona pierwsza linia kolejowa z Bydgoszczy. Dopiero jednak pod koniec XIX w., po częściowej rozbiórce fortyfikacji, nastąpił szybki rozwój portu i przemysłu stoczniowego (stocznie Cesarska i Schichau'a). Na przełomie XIX i XX w., głównie na terenach dawnych fortyfikacji nastąpiła dynamiczna rozbudowa Gdańska a także okolicznych osiedli - głównie Wrzeszcza.

5. Wolne Miasto Gdańsk (1920 - 1939)

W wyniku postanowień Traktatu Wersalskiego Gdańsk stał się Wolnym Miastem, pozostającym w jednym obszarze celnym z Polską. 10 stycznia 1920 r. weszły w życie postanowienia Traktatu Wersalskiego dotyczące Gdańska. Za datę ustanowienia Wolnego Miasta Gdańska uznaje się 15 listopada 1920 r. W maju 1922 r. uchwalona została konstytucja Wolnego Miasta Gdańska, zgodnie z nią, Wolne Miasto Gdańsk było republiką. Najwyższym organem władzy ustawodawczej był Volkstag, a władzy wykonawczej Senat. W 1922 r. ostatecznie, na podstawie międzynarodowych porozumień ustalono granice Wolnego Miasta Gdańska liczące 290 km, w tym 55 km brzegu morskiego. Obszar Wolnego Miasta wynosił 1952 km2 i był zamieszkiwany przez ponad 350 tys. mieszkańców. 22 września 1923 r. przeprowadzono reformę walutową. Nową jednostką monetarną został gulden podzielony na 100 pfenigów. W lutym 1924 r. został oficjalnie utworzony emisyjny Bank Gdański.

Zgodnie z ustaleniami Traktatu Wersalskiego i Umów Paryskich i Warszawskich (1919 - 1921), Polska otrzymała na terytorium Wolnego Miasta przywileje ekonomiczne i polityczne:

Wolne Miasto Gdańsk w okresie międzywojennym podobnie jak inne państwa posiadało własne terytorium z granicami ustalonymi przez Traktat Wersalski i międzynarodowe porozumienia, posiadało rząd (Senat) i parlament (Volkstag), własny hymn, własnš policję, walutę i pocztę. Mieszkańcy Wolnego Miasta posiadali obywatelstwo gdańskie i gdańskie paszporty. Na arenie międzynarodowej, interesy Wolnego MIasta Gdańska reprezentowała Polska, w samym Gdańsku istniały tylko placówki konsularne obcych państw. Zgodnie z deklaracją gdaskiego rządu Wolne Miasto Gdańsk było państwem neutralnym i nie posiadało armii.

6. II wojna światowa (1939 - 1945)

Spory wynikłe z problemu przynależności Gdańska po I wojnie światowej pokazują, że utrzymało się przekonanie europejskich sfer politycznych o wyjątkowym znaczeniu tego miasta. Wynikało ono ze strategicznego położenia w ujściu Wisły, roli jaką Gdańsk w dalszym ciągu odgrywał w handlu bałtyckim oraz z wielkiego dziedzictwa kulturowego miasta wspaniałego nowożytnego (z elementami średniowiecznymi) założenia urbanistycznego, bogactwa architektury (od średniowiecza po czasy współczesne) oraz niepowtarzalności klimatu tego miasta, w którym tak wiele się działo, tak wiele wytworzono i zgromadzono najcenniejszych dzieł sztuki.

Spór o Gdańsk był oczywiście tylko "wierzchołkiem góry lodowej" i pretekstem do wojny, chodziło o znacznie rozleglejsze kwestie, jednak Gdańsk stał się symbolem. 1 września 1939 roku III Rzesza napadła na Polskę i Wolne Miasto Gdańsk, które bezprawnie, łamiąc postanowienia konferencji pokojowej, międzynarodowe traktaty i konstytucje Niemiec i Gdańska zostało włączone do Rzeszy.

Wojna przyniosła miastu, a w szczególności historycznemu centrum zagładę. Była to tragedia rozciągnięta w czasie rozpoczęły ją naloty alianckie w czerwcu 1942 r., pogłębiły walki uliczne w marcu 1945 r. i dokonane po nich zniszczenia podczas grabieży przez zwycięską Armię Czerwoną, zakończyły sztormy jesienno-zimowe 1945/1946 r. W 1945 r. na mocy nielegalnych decyzji Stalina i PKWN, całe terytorium Wolnego Miasta zostało przyłączone do Polski.

7. W powojennej Polsce (od 1945)

Po wojnie Polska, opierając się na decyzji Stalina przejęła niemiecki łup. Duża część mieszkańców Gdańska uciekła przed zbliżającym się frontem. Pozostali głównie starcy, kobiety i dzieci. W ciągu kilku najbliższych lat zostali oni wypędzeni do Niemiec. Nastąpiła prawie całkowita wymiana ludności, na miejsce Niemców przyjeżdżali Polacy wypędzeni ze Wschodu oraz osiedleńcy z Pomorza i z Polski centralnej.

Odbudowa zabytkowego centrum w historycznym kształcie nie była przesądzona rozważano nadanie miastu charakteru nowoczesnego. Na szczęście zwyciężyła koncepcja odtworzenia miasta w jego historycznej formie, choć nie obyło się bez poważnych błędów nie zrealizowano m. in. w dostatecznym stopniu możliwości wykorzystania do odbudowy zachowanych elementów zabudowy miejskiej.

Miasto szybko się rozrastało w 1950 r. osiągnęło ok. 195 tys. mieszkańców, w 1960 r. 287 tys., a w 1980 r. ok. 457 tys. mieszkańców. Rozbudowywały się stocznie Gdańska, Północna i Remontowa; w latach 70-tych została wybudowana Rafineria Gdańska oraz Port Północny. Gdańsk ponownie stał się największym portem na Bałtyku.

Mogłoby się wydawać, że podnoszące się z ruin miasto, zasiedlone w większości przez nowych mieszkańców nie potrafi już odegrać tak wielkiej roli jak dawniej. Okazało się jednak, że to co Gdańsk i Gdańszczanie uczynili po II wojnie światowej było być może większym wkładem w dzieje niż ich dotychczasowe dokonania. Po krwawo stłumionych wypadkach grudniowych w 1970 r., w sierpniu 1980 r. strajki w Stoczni Gdańskiej i innych zakładach Trójmiasta doprowadziły do utworzenia pierwszego w imperium sowieckim wolnego związku zawodowego NSZZ Solidarność, co w dalszej konsekwencji doprowadziło w 1989 r. do obalenia komunizmu i odzyskania niezależności przez Polskę, a następnie przez pozostałe kraje satelickie Związku Radzieckiego. Rozbicie systemu komunistycznego trzymającego w strachu cały świat nie było oczywiście wyłączną zasługą Gdańszczan. Robotnicy i intelektualiści skupieni w Stoczni Gdańskiej latem 1980 r. znaleźli jednak sposób na rozbrojenie tej bomby od wewnątrz, bez naruszenia zapalnika i bez eksplozji w Gdańsku rozpoczął się proces demontażu światowego systemu komunistycznego.

Obecnie Gdańsk liczy 464 tys. mieszkańców. Jest siedzibą siedmiu wyższych uczelni w tym uniwersytetu i politechniki. Jest znacznym ośrodkiem gospodarczym, a także wielką atrakcją turystyczną w skali europejskiej. W 1994 r. na mocy zarządzenia Prezydenta RP Gdańsk został uznany za pomnik historii.